Εκτύπωση PDF

Καπνίζω, αλλά δεν Τους καπνίζω: Δικαιώματα και Υποχρεώσεις για μια Ευχάριστη Συμβίωση

(Α. Ροδαφηνός & Λ. Λαζούρας)

 

Στη χώρα μας το, αυτονόητο για τις περισσότερες υπόλοιπες αναπτυγμένες χώρες, δικαίωμα του μη καπνιστή παραβιάζεται ακόμη και σε χώρους όπου το κάπνισμα απαγορεύεται. Ως συνέπεια, είμαστε αναγκασμένοι να παλέψουμε για να διεκδικήσουμε το δικαίωμά μας να μην εισπνέουμε βλαβερές ουσίες από τον καπνό των συνανθρώπων μας, καθώς περιμένουμε το τρένο, τη σειρά μας σε κάποια υπηρεσία, να φάμε το γεύμα μας ή να πιούμε το ποτό μας.

Πολλές φορές καταλήγουμε να χαλάσουμε τη σχέση μας αφού διαπληκτιστούμε με φιλικά ή άγνωστα άτομα, τα οποία δεν διαθέτουν την ευαισθησία να σέβονται τα δικαιώματα των μη καπνιστών συνανθρώπων τους, είτε λόγω έλλειψης εκπαίδευσης είτε λόγω ελλιπούς νομολογίας από την πολιτεία. Πράγματι ελάχιστα είναι τα μηνύματα σχετικά με τα δικαιώματα των μη καπνιστών στα σχολεία ή τα ΜΜΕ, ενώ παράλληλα φαίνεται να μην εφαρμόζεται η σχετική νομοθεσία και να μην προβλέπεται ποινή για αυτούς που καπνίζουν σε δημόσιους χώρους στους οποίους το κάπνισμα απαγορεύεται.

Συνήθως δεν έχουμε οι ίδιοι το θάρρος να ζητήσουμε από τους καπνιστές να σεβαστούν τα δικαιώματα μας. Θέλει κουράγιο, λεκτική ευφράδεια, δεν ξέρουμε πώς να το χειριστούμε, προκαλεί κοινωνικό άγχος, υπάρχει ο κίνδυνος να διαπληκτιστούμε, να αποτύχουμε, να κάνουμε “κακή εντύπωση”.

Έρευνα σε Ελληνικά σχολεία έδειξε πως οι μαθητές Γυμνασίου πιστεύουν πως στην Ελλάδα καπνίζει το 40% των συνομήλικων τους και το 70% των ενηλίκων (Λαζούρας, 2007). Στην πραγματικότητα, στην Ελλάδα καπνίζει λιγότερο από το 10% των μαθητών Γυμνασίου και περίπου το 40% των ενηλίκων. Αξιοσημείωτο ήταν το γεγονός ότι διευθυντής σχολείου, συνοδεύοντας τον ερευνητή, μπήκε σε αίθουσα καπνίζοντας για να ανακοινώσει στους μαθητές του ότι θα συμμετείχαν σε μια έρευνα για το κάπνισμα!

Μια σειρά από άλλες έρευνές μας έδειξε πως παρόμοιες αντιλήψεις σχετικά με τη “δημοτικότητα” του καπνίσματος διατηρούν και οι Έλληνες ενήλικες. Βιώνουμε λοιπόν μια πραγματικότητα στην οποία οι καπνιστές εκλαμβάνονται εσφαλμένα ως η μεγάλη πλειοψηφία του λαού.

Όταν οι καπνιστές έχουν θέση εξουσίας ή εξαρτόμαστε από αυτούς (π.χ. εργοδότης, εφορία, καθηγητής, κ.λπ.) και δεν θέλουμε να τους δυσαρεστήσουμε, μας φαίνεται δύσκολο να τους ζητήσουμε να μην καπνίζουν. Στερούμαστε δηλαδή των δικαιωμάτων μας για ένα περιβάλλον ελεύθερο από καπνό ως αποτέλεσμα κοινωνικής υποταγής ή έλλειψης αυτοπεποίθησης. Πολλές φορές επίσης μπορεί να μας δυσαρεστεί μια κατάσταση, όπως για παράδειγμα να εισπνέουμε των καπνό από τσιγάρα συναδέλφων μας ή άλλων ατόμων στην κατά τα άλλα “άκαπνη” αίθουσα αναμονής μιας δημόσιας υπηρεσίας, αλλά δεν αντιδρούμε γιατί πιστεύουμε πως ίσως είμαστε οι μοναδικοί που ενοχλούνται. Κατά συνέπεια, τόσο εμείς όσο και άλλοι που ενοχλούνται δεν εκφραζόμαστε και η κατάσταση που μας δυσαρεστεί διαιωνίζεται.

Τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις των καπνιστών:

Το κάπνισμα είναι μεν επιλογή αλλά γίνεται εθισμός με αποτέλεσμα να είναι δύσκολο να σταματήσεις τη συνήθεια. Δε μπορεί όμως κανείς να σου απαγορεύσει το δικαίωμα της επιλογής, έστω και εάν η επιλογή αυτή έχει ως αποτέλεσμα να μυρίζεις άσχημα, να έχεις κίτρινα δόντια και δάχτυλα, να καταστρέψεις τα πνευμόνια σου. Εγώ θα σου συμπαρασταθώ, θα σε καταλάβω, θα σε βοηθήσω εάν μπορώ, θα πληρώσω τα έξοδα νοσηλείας και θεραπείας σου με τους φόρους μου. Δεν έχεις όμως το δικαίωμα να καπνίζεις κοντά σε εγκύους ή παιδιά – έστω και εάν είναι τα δικά σου και όχι τα δικά μου. Έχεις το δικαίωμα να καπνίζεις, αλλά όχι να παραβιάζεις τα δικαιώματα των μη καπνιστών.

Έχεις, συνεπώς, την υποχρέωση να ρωτάς τους διπλανούς σου αν τους ενοχλεί να καπνίσεις και να σέβεσαι τους κανονισμούς που απαγορεύουν το κάπνισμα σε διάφορους χώρους. Πρέπει να κατανοήσεις ότι όπως εσύ θέλεις να απολαμβάνεις το γεύμα σου με ένα (ή περισσότερα από ένα) τσιγάρο, έτσι και ο διπλανός έχει το δικαίωμα να απολαύσει το γεύμα του χωρίς να είναι υποχρεωμένος να εισπνέει τον καπνό σου. Οι δικαιολογίες ότι “στην Ελλάδα όλοι καπνίζουν” ή ότι “υπάρχει τασάκι στο τραπέζι” ή ότι “το καυσαέριο είναι εξίσου επικίνδυνο” είναι απλά… δικαιολογίες για να αισθάνεσαι καλυτέρα που δεν συμμορφώνεσαι με τους ηθικούς κανόνες και, πρόσφατα, τους νόμους της πολιτείας.

Δεν μπορείς να γνωρίζεις εάν το άτομο που κάθεται δίπλα σου πάσχει από κάποια χρόνια αναπνευστική ασθένεια (π.χ. άσθμα) και ντρέπεται να σου ζητήσει να το σβήσεις, επειδή σέβεται το δικαίωμά σου ή δεν έχει το θάρρος να αντιμετωπίσει τις αντιδράσεις σου. Μπορεί να είναι ένας πρώην καπνιστής που προσπαθεί να αντισταθεί στον πειρασμό . Ίσως βρεθείς κι εσύ στη θέση του κάποτε και καταλάβεις πόσο δύσκολο είναι να απέχεις από το κάπνισμα, μόνο και μόνο επειδή θα συναντάς καθημερινά άτομα που θα καπνίζουν απερίσκεπτα μπροστά σου.

Τα δικαιώματα των μη καπνιστών:

Έχω το δικαίωμα να μην εισπνέω τον καπνό σου, χωρίς να είναι ανάγκη να αναφέρω ιδιαίτερο λόγο. Ενδεικτικά όμως, οι λόγοι που δεν θέλω να αναπνέω τον καπνό σου μπορεί να περιλαμβάνουν έναν ή περισσότερους από τους παρακάτω: επειδή βρωμάνε τα ρούχα μου και τα μαλλιά μου, τσούζουν τα μάτια μου, δε θέλω να πάθω φαρυγγίτιδα, να καταστρέψω τα πνευμόνια μου, να αυξήσω τις πιθανότητες να προβληθώ από καρκίνο ή από άλλες ασθένειες, επειδή μου προκαλεί αρνητικά ψυχολογικά συναισθήματα, καταπίεση, δυσαρέσκεια, δυσφορία και εκνευρισμό.

Έχω το δικαίωμα να σου ζητήσω να το σβήσεις, να απομακρυνθείς, να συμμορφωθείς με την επιθυμία μου ή, εάν δεν τη σέβεσαι, με τους νόμους της πολιτείας. Οι ίδιοι νόμους προστατεύουν κι εσένα από άλλες απειλές (π.χ. έκθεση στη μόλυνση, σε καρκινογόνες ουσίες, ατυχήματα, εγκλήματα κατά της ανθρώπινης ζωής). Εσύ ο ίδιος εκνευρίζεσαι όταν κάποιοι πολίτες, σαν εσένα κι εμένα, ή κάποιες βιομηχανίες δεν τηρούν τους νόμους.

Έχω επίσης την υποχρέωση να σε στηρίξω να κόψεις το κάπνισμα αν αυτό επιθυμείς, με το να σου συμπαρασταθώ στα αιτήματά σου για περισσότερη ενημέρωση και υποστήριξη σχετικά με τη διακοπή του καπνίσματος και για περισσότερη κρατική μέριμνα.

Έχω το δικαίωμα να διεκδικώ και την υποχρέωση να σου υπενθυμίζω τα δικαιώματά και τις υποχρεώσεις σου με πολιτισμένο τρόπο έτσι ώστε όλοι μαζί να χαιρόμαστε τη ζωή μας χωρίς να βλάπτουμε ο ένας τον άλλον.

Διεκδίκηση δικαιωμάτων στην πράξη

Ας δούμε ένα υποθετικό παράδειγμα. Ας υποθέσουμε ότι σας ενοχλεί ο καπνός των γύρω σας (λέμε τώρα, ας πούμε ότι ανήκετε στο 60% των παράξενων ανθρώπων που δεν καπνίζουν). Σύμφωνα με τη μέθοδο ‘Rο’1 , για κάθε πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε, έχουμε δύο επιλογές: α) είτε μπορούμε να κάνουμε κάτι είτε β) δεν μπορούμε.

A. Μπορούμε να κάνουμε κάτι

Εάν βρίσκεστε σε χώρο μη καπνιζόντων, όσο και να μην το πιστεύετε, ο νόμος είναι με το μέρος σας. Μπορείτε συνεπώς να αντιδράσετε για να διεκδικήσετε το δικαίωμά σας να μην αναπνέετε τον καπνό. Οι αντιδράσεις μπορούν να έχουν τρεις μορφές: επιθετική στάση, διεκδίκηση δικαιωμάτων και παθητική στάση. Η δεύτερη μορφή είναι προφανώς η συνιστώμενη. Για νοερή προπόνηση πριν μπούμε στο στάδιο, ας δούμε κάποια πιθανά σενάρια εφαρμογής της διεκδίκησης δικαιωμάτων.

Στάδιο 1: Ευγενική παράκληση

Πείτε σε ήπιο τόνο: «Αν έχετε την καλοσύνη, επειδή δεν καπνίζω, δεν επιθυμώ να καπνίσω και τυχαίνει να βρισκόμαστε σε χώρο μη καπνιζόντων, θα μπορούσατε να σβήσετε το τσιγάρο σας ή να το καπνίσετε παραπέρα;».

Στην ευνοϊκή περίπτωση, ο καπνιστής ζητεί συγγνώμη και το σβήνει ή μετακινείται έξω, σε χώρο καπνιστών κ.λπ.

Στην μη ευνοϊκή περίπτωση, ο καπνιστής αρνείται να συμμορφωθεί στην ευγενική παράκληση σας, χρησιμοποιώντας μια από τις παρακάτω δικαιολογίες:

Δικαιολογία 1. «Όλοι καπνίζουν».

Εδώ μπορείτε να ανταπαντήσετε με χαμόγελο ή χωρίς:

«Όχι ακριβώς, εγώ και το 60% των ελλήνων δεν καπνίζουμε και δεν θέλουμε να καπνίσουμε».

Δικαιολογία 2. «Θα καπνίσω αυτό και μετά δεν θα κάνω άλλο».

Δικαιολογία 3. «Αφού έχει τασάκια… Γιατί έχει τασάκια; Ε; Δεν έπρεπε να έχει τασάκια».

Δικαιολογία 4. «Δεν έχει θέσεις/τραπεζι στο χώρο των καπνιζόντων».

Προτείνω να χρησιμοποιήσετε μια ή ένα συνδυασμό των παρακάτω φράσεων:

«Ίσως έχετε δίκιο…». Χρησιμοποιώντας το «ίσως» θολώνετε το τοπίο, παράγετε ομίχλη, χωρίς όμως να δέχεστε ότι έχει δίκιο. «…Αλλά, ξέρετε, εγώ δεν καπνίζω και δεν θέλω να καπνίσω», επαναλαμβάνετε την απαίτησή σας. ‘Η, απλά: «Αν έχετε την καλοσύνη, επειδή δεν καπνίζω, δεν επιθυμώ να καπνίσω και τυχαίνει να βρισκόμαστε σε χώρο μη καπνιστών, σας παρακαλώ να το σβήσετε ή να περάσετε στον χώρο των καπνιστών, έξω κ.λπ.» Η τεχνική αυτή αναφέρεται στη βιβλιογραφία με τον χαρακτηριστικό τίτλο «κόλλησε η βελόνα2» και συνιστά την επανάληψη της αρχικής σας δήλωσης, ανεξάρτητα με την απάντηση του συνομιλητή. Προσοχή, μην πέσετε στην παγίδα να μπείτε σε διάλογο, απαντώντας σε κάθε επιχείρημα που αντιπαραθέτει ο καπνιστής συνομιλητής σας. Πιστέψτε με, τις περισσότερες φορές είναι πολύ πιο αποτελεσματικό …να «κολλήσει η βελόνα». 

Εάν ο καπνιστής συμμορφωθεί, έχει καλώς. Σε αντίθετη περίπτωση, πιθανόν να περάσετε στο Στάδιο 2.

Στάδιο 2: Λεκτική αντιπαράθεση, διαπληκτισμός, ένταση.

Θα εμπλακείτε σε λεκτική αντιπαράθεση στην περίπτωση που, αντί να με ακούσετε και να χρησιμοποιήσετε την τεχνική «κόλλησε η βελόνα», προσπαθείτε να απαντήσετε σε κάθε επιχείρημα που θα παραθέσει ο καπνιστής, πιστεύοντας προφανώς ότι είναι απαραίτητο να αποδείξετε ότι έχετε δίκαιο και πρέπει να πείσετε τον συνομιλητή σας ότι οι απόψεις του είναι λανθασμένες.

Πιθανόν, δε, να δημιουργηθεί η σχετική ένταση. Σε αυτό μπορεί να συντελέσει το ύφος και το λεξιλόγιο του συνομιλητή - εάν φυσικά επιλέξετε να φορτιστείτε συναισθηματικά. Χρησιμοποιώ, δε, τη λέξη ‘επιλέξετε’ γιατί πιστεύω ότι δεν είναι το τι λέει ή το τι κάνει κάποιος αυτό που με κάνει να αισθάνομαι άσχημα, αλλά το τι κάνω εγώ με αυτό που λέει ή κάνει.

Στα μαθήματα και τα σεμινάριά μου φέρνω ένα μπαλάκι του τένις. Καθώς μιλάω για τον θυμό, πετάω το μπαλάκι σε έναν μαθητή. Συνήθως το άτομο πιάνει το μπαλάκι στον αέρα (ή τουλάχιστον προσπαθεί). Στη συνέχεια, οι περισσότεροι μου το πετάνε πίσω. Το αφήνω να πέσει. «Όταν κάποιος σου πετάξει το μπαλάκι (ένα πικρόχολο σχόλιο, ένα κοσμητικό επίθετο, ένα πρόβλημα), δεν είναι ανάγκη να το πιάσεις» λέω, κλείνοντας το μάτι. «Αχά!» (το κοινό, συνήθως, χαμογελάει διαφωτισμένο).

Θέλει αρκετή εξάσκηση, για να καταφέρεις να μη θυμώνεις συχνά ή να εκπαιδευτείς στο να μειώνεις την ένταση και τη διάρκεια του εκνευρισμού που σε καταλαμβάνει. Μάθετε να μειώνετε τη συχνότητα, την ένταση και τη διάρκεια του θυμού. Παραθέτω δύο απλές και σύντομες εφαρμογές που μπορεί να σας βοηθήσουν στην προσπάθεια σας να επιτύχετε αυτό τον στόχο: α) μετρήστε μέχρι το δέκα (χιλιάδες) πριν απαντήσετε στο προκλητικό σχόλιο, και β) ρωτήστε τον εαυτό σας: «Με ποιον τρόπο με βοηθάει η εκνευρισμένη ή θυμωμένη συμπεριφορά μου στο να επιτύχω το στόχο μου;».

Στάδιο 3: Επίκληση και ανάμιξη του υπεύθυνου (καταστήματος, διευθυντή υπηρεσίας, κ.λπ.).

Στο σενάριο της ευνοϊκής περίπτωσης, ο υπεύθυνος δέχεται να μεσολαβήσει και σεβόμενος το νόμο και τα δικαιώματα σας, ζητεί από τους καπνιστές να μην καπνίζουν. Αυτοί δέχονται. Σε αντίθετη περίπτωση, μπορούμε να ζητήσουμε να συμπληρώσουμε τη φόρμα παραπόνων (ενέργεια που θα βάλει τον υπεύθυνο σε δυσάρεστες διαδικασίες) ή/και να προχωρήσουμε στο στάδιο 4.

Στάδιο 4: Ειδοποίηση των αρχών

Ναι, έχετε και αυτό το δικαίωμα, μπορείτε να καλέσετε την αστυνομία, η οποία είναι υποχρεωμένη να συμμορφώσει τους παραβάτες. Δεν είμαι βέβαιος εάν σύμφωνα με την ελληνική νομοθεσία μπορεί ή εάν θα τους επιβάλλει κάποιο πρόστιμο, σύμφωνα όμως με τη νομοθεσία σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, το πρόστιμο είναι αρκετά τσουχτερό και, σα να μη φτάνει αυτό, επιβάλλεται κι όλα!

B. Δεν μπορώ να κάνω κάτι

Σε περίπτωση που δεν υπάρχει η δυνατότητα να ενεργήσω ή σε περίπτωση που επιλέγω να μην ενεργήσω,  τότε παραμένω και εισπνέω τον καπνό.

Οι περισσότεροι από μας, τις περισσότερες φορές, ακολουθούμε το δρόμο της λιγότερης αντίστασης. Είτε επειδή ντρεπόμαστε να ζητήσουμε από τους καπνιστές να το σβήσουν, είτε επειδή φοβόμαστε τις αντιδράσεις τους και τον πιθανό διαπληκτισμό, δεν θέλουμε να μπούμε στη διαδικασία ή/και επειδή πιστεύουμε ότι η προσπάθειά μας δεν θα τελεσφορήσει, συνειδητά καταπιεζόμαστε ψυχολογικά και εισπνέουμε τον καπνό των γύρω μας παθητικά. Προσωπικά θεωρώ την επιλογή αυτή ως την λιγότερο υγιή επιλογή.

Μια εναλλακτική επιλογή είναι να απομακρυνθούμε από το χώρο και φυσικά να υποστούμε τις σχετικές συνέπειες (π.χ., να μη φάμε όλο το φαγητό μας, να μην τελειώσουμε το πότο μας, να αναγκαστούμε να στερηθούμε την έξοδο). 

Σύνοψη

Ζούμε σε μια χώρα που έχει αγωνιστεί πολύ για τις ατομικές ελευθερίες. Πλέον αυτοί οι αγώνες αποτελούν μια ανάμνηση και η ζωή μας βρίθει προβλημάτων, άγχους και αναζήτησης στιγμών για λίγη απόλαυση. Πρέπει, όμως, αυτή η ανάγκη να γίνει δικαιολογία για ασυδοσία, καταπίεση και δέσμευση των ελευθεριών; Οι καπνιστές αποτελούν τη μειοψηφία του Ελληνικού πληθυσμού και έχουν, σε κάποιο στάδιο της ζωής τους, επιλέξει μια συνήθεια που με μαθηματική ακρίβεια θα καταστρέψει τη ζωή τους και θα λυπήσει τους συγγενείς και φίλους τους. Παρόλα αυτά, οι καπνιστές δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να στιγματιστούν ως περιθωριακοί και ως παραδείγματα προς αποφυγή. Ο εθισμός στο τσιγάρο είναι δύσκολη υπόθεση και η διακοπή του καπνίσματος απαιτεί πολύ χρόνο, προσπάθεια και επιμονή.

Πρέπει όμως να προασπίσουμε και τα δικαιώματα των μη καπνιστών, οι οποίοι, λόγω μιας εσφαλμένης πεποίθησης ή κακής συγκυρίας, αναγκάζονται καθημερινά να θέτουν την υγεία τους σε κίνδυνο, εισπνέοντας τον καπνό από τα τσιγάρα, τα πούρα ή τις πίπες των καπνιστών. Παιδιά, ηλικιωμένοι, έγκυες, άτομα με χρόνιες νόσους και πρώην καπνιστές είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στο παθητικό κάπνισμα, ο καθένας για τους δικούς του λόγους.

Σε μια χώρα που ακόμη έχουμε την περηφάνια και το δικαίωμα να μιλάμε για φιλότιμο, θα πρέπει να ρυθμίσουμε τις προσωπικές μας ανάγκες έτσι ώστε να σεβόμαστε το διπλανό μας και να μπορούμε να ζούμε σε μια καθημερινότητα με όσο το δυνατόν λιγότερα προβλήματα. Είναι δικαίωμα των καπνιστών να απολαμβάνουν τη συνήθειά τους, αλλά και υποχρέωσή τους να σέβονται τα δικαιώματα των μη καπνιστών. Είναι δικαίωμα των μη καπνιστών να αναπνέουν καθαρό αέρα και υποχρέωσή τους να διεκδικούν τα δικαιώματά τους με πολιτισμένο τρόπο και να στηρίζουν τους καπνιστές να διακόψουν το κάπνισμα.

________
1. Για περισσότερες λεπτομέρειες, βλ. το βιβλίο του Δρ. Α. Ροδαφηνού «Οι ηλίθιοι είναι ανίκητοι». Παρακαλώ να μη γίνει σύγχυση με τη μέθοδο Ρω20 (= Ρωσίδα, ετών 20) που προτείνεται στην ομώνυμη ταινία του Λάκη Λαζόπουλου. Άλλο Ρο και άλλο Ρω!
2. «Broken record»… αγγλιστί.

 



Δρ. Άγγελος Ροδαφηνός, Διευθυντής του Τμήματος Ψυχολογίας του City College και συγγραφέας των βιβλίων «Οι ηλίθιοι είναι ανίκητοι» και «Από πρίγκιπας βάτραχος και τούμπαλιν»
Δρ. Λάμπρος Λαζούρας, Ερευνητής Ψυχολόγος του Κέντρου Ερευνών Νότιο-Ανατολικής Ευρώπης (SEERC)